Бичлэгийн тоо 285

                                Эрлийз цариг

Оршил
Саяхан зурагтын суваг сольж суугаад санаандгүй нэгэн сонин кино үзэв. Бараг л зөгнөлт кино шахуу энэ нэвтрүүлэгийг Hero Entertainment хэмээх студи бүтээж УИХ-н гишүүн Х.Баттулга санхүүжүүлсэн бололтой. Киноны нэр нь “100 чухал сэдэв”. Киноны гол санаа нь товчхондоо Монголыг хятадын түрэмгийлэлээс аврахын тулд  Монгол нутаг дээр хятадын хэрэгцээнд зориулан хүнд үйлдвэр бүтээн босгох, үүний тулд хятадын бус царигтай төмөр зам барих тухай юм байна. Кинонд та биднийг жаргаахаар чичрэн дайрч байгаа хэдэн “эх оронч”-оос гадна Монголыг хятадад аваачиж тушаах гээд байгаа хэдэн “эрлийз” гарах  ажээ. 

Яг үнэндээ бол хэдэн хүн өөрийхөө мөнгөөр лааны тухай кино хийнэ үү, луувангийн тухай кино хийнэ үү надад огт падгүй хэрэг л дээ. Би л хувьдаа Hero-гийн Баатар хэмээх залуу киноныхоо орлогоор, мөн Х.Баттулга хэмээх тэрбумтан өөрийнхөө мөнгөөр санхүүжүүлээд өргөн төмөр зам, шилжүүлэн ачих байгууламж, аж үйлдвэрийн цогцолбор зэргийг барьж тэрбумын хөрөнгөө арав хорь дахин өсгөх хүсэлтэй байгаа бол хоёр гараа өргөөд  дэмжихэд бэлэн бөгөөд эдгээр risk taker-үүдийг үе удмаараа бахархан сайшаахад ч бас бэлэн байна.  

Гэтэл тэд арай л өөр санхүүжилтийн эх үүсвэртэй бүтээн байгуулалтын тухай хувийнхаа бизнесийн төлөвлөгөө шиг яриад байгааг би анзаарч орхилоо. Та ч бас анзаарсан байх гэж бодож байна. Эдгээр Баттулга нар тэр яриад, хүсээд байгаа бүтээн байгуулалтаа та бидний татварын мөнгөөр,  бидний үр хүүхдийг гадаадын банкны зээлийн өрөнд унагааж байж барих тухай тун тоглосон шинжгүй яриад эхлэдэг юм байна. Юу болоод байна аа?  Биднийг өрөнд унагааж жаргаах тухай яриа байж таарах уу?

Кинонд яригдсан шальдар бульдар эрлийз асуудлууд, кинонд тоглосон шалих шалихгүй гео салбадай нарын сэдвийг тоож хөндөөд ч яахав орхичихъё. Хаашдаа цахим сүлжээгээр дүүрэн энэ тухай хэрүүл явж байна. Гол асуудлаа хөндье.
За бас тэр мөнгө төгрөг, өр зээл ч дүүрч. Хаашдаа дээдэс маань биднийгээ тонож сураагүй, бид тонуулж дасаагүй юм шиг онгонтоод ч яахав. Бас л орхичихъё. Харин Х.Баттулгын яриад байгаа зүйлс биелэлээ олсон тохиолдолд яах тухай би нэг өнгөц  фантаазлан төсөөлөх хүсэл надад байна. Таньд ч бас тийм хүсэл төрж магадгүй юм.

БАМ - 2
10-аад жилийн өмнө Монголд асар их баялаг олдсон, тэр баялагийг нь борлуулах зах зээл нь Монголоос 100-хан метрийн зайд буюу хилийн тусгаарлах “зогон”-ы нөгөө талд байгаа нь тодорхой болсноор олон жил дуншсан уул уурхайн бум жинхнээсээ эхэлж билээ. Ордуудаа нээлээ, олзонд шунасан хөрөнгө оруулагчдыг ч урхиллаа, олборлолтоо ч эхэллээ. Гурав дахь хөршийн боломж ч өргөнөөр нээгдэж манай тусгаар тогтнол 2-хон хөршөөсөө хамааралтай байдаг цаг улирав л гэж үнэхээр бодогдож ирж байлаа. Олсоноо хил давуулаад шидэхэд л урдаас ууттай мөнгө давуулаад л шидэх эдийн засгийн таатай гадаад орчин дэлхий дээр 2012 он хүртэл үргэлжилж билээ. Монголчуудын зарим нь энэхүү таатай орчинд зоригжин бизнес эрсдэлээ өөртөө үүрч уурхайн бүтээгдхүүн тээвэрлэн хил хүргэх төмөр замыг ч барьж эхлүүлж байсан нь саяхан.  Гэвч асуудал тэгэсгээд зогслоо. Бид олборлосон баялагаа хил дээрээ яаж хүргэх талаар маргалдсаар, мэтгэлцсээр, цэцэрхсээр, хийрхсээр бараг л баялагаасаа ч илүү үнэтэй ховор цаг хугацаагаа хийсгэн алдаж орхив. Олзонд шунасан хөрөнгө оруулагчид маань ч дайжаад арилав. Ойрхон байрлалд маань олзуурхсан худалдан авагчид ч алсын Австралитай сүжрээд явчив. Ар худрагаар маань Оросууд Хятадтай нүүрс, газны том тохироо хийн муриж орхилоо. Муриулсан Монгол мөнгөжих боломжоо алдав. Долларын орлого хумигдсанаар төгрөг унав. Инфляци Монголын иргэн бүрийг навс дээрэмдэж орхилоо.  
Монгол улс эдийн засгийн асар их боломжоо алдан байж тусгаар тогтнолоо арай гэж “авч үлдлээ”. Ардчилсан Холбооны удирдагч нарийн царигийн төмөр замын ажлыг цахдан зогсоосоноор тусгаар тогтнолыг “аврав”. Тусгаар тогтонолоо авч үлдэв ч гэж дээ. Харин тусгаар тогтнолоо хамгаалахад шаардлагатай эдийн засгийн чадавхиа өсгөх нэгэн сайхан боломжоо тавиад туучихлаа. 

Тусгаар тогтнол юутай эрхэм. Гэвч ядуу хүнд эрх чөлөө гэж байдаггүйтэй адилаар ядуу улсад тусгаар тогтнол гэж бараг байдаггүй. Мөнгөгүй улс газрын зураг дээр тусгаар байвч  гадаад харилцаанд тусгаар байж чаддаггүй. Мөнгөгүй жижиг улс олон улсын харилцааны субъект биш харин объект л болж хувирдаг нь гашуун үнэн.
Бид хэзээнээсээ л тусгаар тогтнолдоо юугаа ч хайрлаж байсангүй. 20-р зууны ээдрээтэй нугачаан дунд тусгаар улсаа тунхаглахын тулд хойноо Тува, Буриад, өмнөө Өвөр Монголоо таслан өгч байж өнөөгийн Монгол нутгаа авч үлдсэн нуушгүй түүх бий. Дэлхийн хувьсгал, дайны давалгаанд дарангуйлагч Сталинд тал засан, 30000 иргэнээ золионд явуулж, үгээгүй ардаа шалз шувтлан байж фронтод тусласаны хүчээр тусгаар тогтнолоо арай гэж зөвшөөрүүлэв.  Хэлмэгдсэн 30000 иргэн бол тусгаар тогтнолын төлөө амиа өгсөн ачтан билээ. Хожим нь найрамдлын далбаан доор Монголын улирдагч Юмжаагийн Цэдэнпилийн төрсөн бууцыг ч орос ах авахад чимээгүйхэн дүнсийгээд өнгөрөв. Товчхондоо Монголын тусгаар тогтнолын үнэ цэнэ асар их ажээ. Монголын тусгаар тогтнол Богд хаант монгол улсын 34 хувь дээр л тогтов. Төлбөрт нь 66 хувь нь явжээ.
Хожим нь ч бас Монголчууд гуравдагч хөрштэй болох гэрээндээ 34 хувиа л авч үлдэв. 66 хувийг манай гуравдагч хөршүүд авав. Энэ бол бас л нэг утгаараа тусгаар тогтнолын төлбөр маань байлаа.
90-д онд социализм нурав. Нурав ч гэж дээ пост коммунизм олон оронд тогтлоо. Зах зээлийн эдийн засаг, чөлөөт гадаад худалдааны ачаар эдийн засаг нь сэргэсэн Орос, Хятадын их гүрний амбиц ч бас сэргэж ирэв.  Энэ хоёр улсыг тойрсон олон жижиг улсуудын асуудал эмзэг болж ирэв. Орос Гүржийг намалдаглаж, Крымыг өөртөө нэгтгэв. Хятад Бутанд цэргээ оруулж, өмнөд хятадын тэнгист хахирлаж эхлэв. Энэ хооронд Монголд ганцхан царигийн хэрүүл л үргэлжилсээр. Сүүлдээ Монгол улс царигаар тас хуваагдав. Эх оронч өргөн царигийнхан, урвагч нарийн царигийнхан болцгоов.

Ер нь цариг гэж юу юм бэ. Царигийн ач холбогдол хор хохирол юу юмб. Энэ тухайд надаас өмнө дэндүү их бичсэн, үзүүлсэн тул нуршилгүй орхисон нь дээр байх.  
Харин нарийн царигаар хятадын танк орж ирэх тухайд хэдэн үг хэлье. Орчин үеийн дайны технологи төмөр зам ашиглахаа болиод уджээ. Хуягт галт тэрэг, эсвэл цэргийн ложистикийн цуваануудад төмөр зам ашиглаж хийж байгаа дайн 2-р дайнаас хойш гарсангүй. Солонгосын хойгийн дайнаас хойш асар өөр технолгиор дайтах болов. Хамгийн сүүлд төмөр замд байрлах баллистик пуужингийн платформд зориулан ЗХУ БАМ гэдэг асар өртөгтэй бүтээн байгуулалт хийсэн ч ашгаа өгсөнгүй. Америкийн сансрын технолги, пуужингийн довтолгооноос хамгаалалтын систем хөгжсөнөөр ЗХУ хамгаа барж барьсан БАМ-ыг хэнд ч хэрэггүй гарлага болгоод хувиргачихав. Үр дүнд нь үндэсний санхүүгийн ресурсээ үр ашиггүй бүтээн байгуулалтанд шавхсан социализм нь нуран уналаа.
Сүүлийн 20 жилд эдийн засаг, технологи эрчимтэй хөгжсөнөөр дэлхий олон армийн цэргийн инженерийн ангиуд ганц шөнийн дотор бүхэл бүтэн бүтээн босголт байгуулах хэмжээнд тулж ирлээ. 
За яахав Монголчууд бид сэтгэлийн хөөрлөөр өргөн царигтай зам тавилаа гэж бодъё. Бүтээн босголтын зардал мардал талийх ч дүүрч. Ухаж гаргасан нүүрс нь тээвэрлэлтийнхээ зардалд шатаад дуусах нь ч бас дүүрч. Ашиг машиг хөгжил мөгжил бол хүлээж л байг цаашаа. Өргөн цариг тавилаа гээд Хятад Монголыг эзлэх санаархлаа орхих нь юу л бол. Тэд  довтлохдоо хүрвэл тэр замыг ганц шөнийн дотор хуулж хаяад нарийн царигтай зам залгаад тавьчих боломжтой болсон нь таамаглахад түвэггүй. Тэдэнд ердөө л бэлэн болсон төмөр замын далан нь байхад л хангалттай юм. Өөрөөр хэлбэл цариг ямар ч ач холбогдол, үр нөлөөгүй хамгаалалтын хэрэгслэл болчихоод байна. Мөн адил ажлыг байдал эвгүйцвэл Оросын армийн инженерийн ангиуд ганцхан шөнийн дотор хийж өргөн царигтай зам зөрүүлээд тавьчихаж чадна. Төмөр замыг ийм конвейраар хийх ажил аль БАМ-ын үед ЗХУ-д өргөн нэвтэрсэн байсныг та бид мэднэ. Иймд царигаар хамгаалах систем ямар ч нэмэр болохгүй нь тодорхой байна.
Бидэнд БАМ-2ыг Өмнөговьд байгуулах шаардлага байна уу? Та юу гэж боддож байна?
Тэгээд очиж очиж өр тавьж барих нь хэр зөв юм? Үнэгүй барьчих боломжоо яагаад ашиглаж болохгүй гэж? Эм.Си.Эс-ийн төмөр замыг элэнцгээ хийж зогсоов гэдэг асуултууд ч цаашид үргэлжлэнэ. 
Нэгэнт царигийн хамгаалалт эффективный биш нь тодорхой байхад төмөр замын тээвэрлэлтийн зардлаа муйхраар нэмэх нь үнэхээр тэнэг хэрэг болох буйзаа. Бид 3 долларыг нүүрсний шилжүүлэн ачилтанд зарцуулах уу, эсвэл тэр 3 доллараа хуримтлуулж батлан хамгаалах чадвартаа хөрөнгө оруулах уу гэдгээ сонгох л хэрэгтэй санагдаж байна. Хэдэн триллионоор хэмжигдэх тонн нүүрс, хүдрийн асуудал яригдаж байна. Үүнийг 3-р үржүүлээд нэг үз дээ. Батлан хамгаалах хүчин чадалд мөнгө хэрэггүй гэж үү. Зөвхөн царигаар хамгаалж дөнгөх үлгэрт хэдийн болтол итгэх ёстой вэ?

Гео аж үйлдвэр
Ленин үхмэгц иргэний дайныг хурдхан дуусгаад Сталин улс орноо хүнд үйлдвэржүүлэлтийн ажилд ташуурдан оруулсан түүхтэй. Голдуу Дон, Днепр, Ижил мөрний сав газруудаар мөн Москваг тойрсон эртний дархчуулын хотуудаар үйлдвэржүүлэлтийн аян өрнөсөн. 15 жил зогсоо зайгүй бүтээсэн. Олон амь, олон алт энэ ажилд урссан даа. Баку нефтийн нөөцөд тооцогдож байсан бол Урал, Сибирийг ирээдүйн түүхий эдийн нөөц гэж үзэн үйлдвэржүүлэлтэнд хамруулсангүй. 
Гэвч зураач мэргэжилтэй ч геополитикийн хорхойтой нэгэн эр Европд дайны гал үлээж Сталины үйлдвэржилтийн төлөвлөгөөнд маш том засвар оруулахад хүргэсэн билээ. Дайны эхний цагуудад л Днеприйн дэргэд бүтээсэн болгон үнс нурам болов. Бүтэн үлдсэн хэсгийг нь улаан арми ухрахдаа дэлбэлж устгахаас өөр аргагүй болж байлаа.   Дон, Ижил мөрөн, Ижевск, Тверийн үйлдвэрүүдийг яаралтай Уралын нуруу руу нүүлгэв. Ингэж асар их үнээр байгуулсан аж үйлдвэрээ Сталин арай гэж нутгийнхаа гүнд сэргээн барьж байж нэг аврав.   
2008 оны 7 сарын 1-ний ардын бослогоор 5 иргэн амь насаа алдав. Үндэсний эвлэрлийг эрэлхийлсэн Ерөнхий сайд С.Баяр Ардчилсан намаас 5 сайд засагтаа урьж оруулсанаар аж үйлдвэржүүлэлтийн амбиц босч ирлээ.  Монголд баялаг байна уу? Байна. Зах зээл ойрхон байрлал байна уу? Байна. Үйлдвэр барьчих газар байна уу? Байна. Монголчуудад хөгжих хүсэл эрмэлзлэл байна уу? Байна. Аж үйлдвэр ярьдаг ардчилсан сайдтай анхны таван жил ийм л цаг үед байлаа. Гэвч ярианаас цааш бас л явсангүй. 

Яагаад?
Мэдээж хэрэг хөрөнгө оруулагчид олдсонгүй. Олдсонгүй ч гэж дээ үргэчихлээ. Бас л яагаад?
Төмөрлөгийн үйлдвэр бол 20-р зуунд улс орнууд босож ирж байсан арга мөнүү гэвэл мөнөөсөө мөн юм. Гэвч цаг үе өөр болжээ. Технологийн тренд эрчимтэй өөрчлөгдөж байгаа нь хөрөнгө оруулагчдыг дэлхий даяар хүнд аж үйлдвэрүүдэд хөрөнгө оруулахад болгоомжлолд хүргэж байгаа нь нууц биш юм. Дэлхий даяар олон олон хүнд үйлдвэрүүд хаалгаа барьж зэлээ эвхэцгээж байна. Хүнд үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалт Монголд яагаад амжилт олох ёстойг хэн ч баталж өгч чадахгүй байгаа нь факт. Альтэрнэйт энержи эх үүсвэрүүд буй болж хүч түрж байгаа нь малтмал түлшийн төлөө дайтах биш, харин байгаагаагаа хурдхан зарж мөнгө болгож авах алааныг эхлүүлж орхилоо. Саяханы Украины хямрал бол цаагуураа Европын зах зээлийг булаалдсан Америк занарын хий, Орос байгалийн хийн корпорацуудын тэмцэл л юм. Ойрхи дорнодод болж буй өнгөт хувьсгал, дайн тулаануудыг ч энергетикийн хувьсгалаас өмнө нефтийн нийлүүлэлтийг дангаараа эзэмшихийн төлөөх цаг хожих тэмцлийн хэсэг л гэж ойлгож байна.

7 хоногийн өмнө АНУ-н тэрбумтан Элон Москийн Тэсла компани цахилгаан тэрэгнүүдийнхээ бүх патентыг нээлттэй ашиглахыг зөвшөөрч орхилоо. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл холгүй ирээдүйд цахилгаан тэрэг хүч түрэн орж ирнээ л гэсэн үг юм шүү дээ. Мэдээж хэрэг цахилгаан тэрэгний моторын үндсэн түүхий эд болох зэс үнэд орох нь дамжиггүй ч суудлын тэрэг хийдэг бас нэг үндсэн түүхий эд болох гангийн үнэ унах ирээдүйг бас тулгаж орхиж байгаа юм. Учир нь цахилгаан тэрэг энергийн алдагдалыг бууруулахыг тулд хөнгөн байх шаардлагатай, хөнгөн байхын тулд хөнгөн материалаар хүнд төмөр куузуугээ солихоос өөр аргагүй болж ирнэ. Өнөөдрийн байдлаар цэрэг, нисэх онгоцны технолгид нийлэг композит нэвтрээд бараг дуусч байна. Америк цэргийн дуулга композит байдаг гэвэл та нар итгэх үү. Энэ технологи авто индустри руу ганцхан үсрээд л ороод ирэхэд бэлэн болчихсон хүлээж байгаа. Ганц үгээр хэлбэл гангийн хэрэглээ ирэх 20-30 жилд эрс буурах нь тодорхой болчихлоо. Үүнийг дагаад коксжих нүүрсний хэрэглээ ч бас буурч л таарна. Өөрөөр хэлбэр Х.Баттулга сайдын visionary план биелэхэд нэлээн хүндрэлтэй байдал үүсэх нь.
Цагтаа бид утсан холбооны хөгжлөөс мулт хоцроод үүрэн холбооны технологи руу түрүүлж орсноор оросыг энэ тал дээр бараагүй хаячихаж билээ. Миний бодлоор үйлдвэржүүлэлтийн тухайд Монгол улс шонгийн мод зоож холбоожуулдаг ажлыг л давтан хийх гээд байх шиг байна.

Би Сайншандын аж үйлдвэрийн парк гээчийн макетийг 2009 онд Австралид суралцаж ирсэнийхээ дараа анх ЗТБХБЯ-ы корридорт харсан юм. Тавын таван төмөрлөг, химийн үйлдвэрийн комплексийг бөөнд нь бөөр бөөрөөр нь залгаад төмөр зам салаалан барих төлөвлөгөө харагдсан. Нислэгийн аюулгүй байдлын чиглэлээр номын дуу сонссон надад төрсөн хамгийн анхны сэтгэгдэл бол ямар нэгэн үйлдвэрлэлийн том осол аль нэг плант дээр нь гарахад энэ комплекс бүхэлдээ зогсохоос өөр аргагүй болох юм байна даа гэсэн бодол байв. Одоо ч миний тэр бодол хэвээрээ. 
За яахав дэлхий технологийн трендийг нулимж орхъё. Өр зээлэндээ баригдаад ч хамаагүй улс орноо аж үйлдвэржсэн орон болгоодхоё, хятадаас л хараат биш болж байвал болоо. Танкаа ч хийх төмөртэй болох нь гэж бодож байгаа эх орончид олон байгаа нь сошиал ертөнцөөс илт харагдаж байна. 
За яахав та нарынхаар үйлдвэр баръя. Тэхдээ яагаад заавал Сайншандад гэж?
Сайншанд бол цэрэг стратегийн хувьд хамгийн буруу байрлал. Баттулга сайдаа нөгөө хятадын түрэмгийлэлээс болгоомжилж царигийн хэрүүл үхэн хатан хийдэг чинь яалаа? Сайншанд бол хилээс Т-72 танкаар 2 цаг, Су-23 бөмбөгдөгчөөр 8 минут, газар газар ангилалын пуужингаар 2 минут хүрэхгүй ойрхон байрлал юм.   Улс үндэснийхээ хамгаа барж, хуруу хумсаа малтаж байж босгосон бүтээсэнийг ганцхан онгоцны ганцхан цохиолтоор сөнөөх боломжийг олгох төлөвлөгөөг та хийлээ гэж үү? Тэр олон гео-нууд танд юу ч зөвлөсөнгүй юу? Эсвэл Сайншандын парк саарал толгойтой улс төрчдийн сонгуульд л хэрэгтэй шоу юу? Арай л үнэтэй шоу санагдахгүй байна гэж үү?
Миний санаа бол аж үйлдвэр барьж болно. Гэхдээ Сайншанд бол яавч байрлал нь биш. Үйлдвэрүүдийг Улаанбаатар air defense sector-н ард буюу Эрдэнэт Дарханын районд тараан байрлуулах нь гео стратегийн хувьд хамгийн зөв шийдэл юм. Эгийн голын УЦС баригдвал цахилгаан хангалт асуудалгүй болж, гүний биш хөрсний усны дундаршгүй нөөц, бэлэн төлөвшиж суурьшсан өндөр чадвартай ажилчин анги, эдгээрийн хэрэгцээг хангах эрчимжсэн хөдөө аж ахуй бүгд хойд Хараа, Орхоны бэлчирт бэлхэнээ байж байна.
Тэгээд ч хятад биднээс боловсруулсан бүтээгдхүүн аваад байх нь юу л бол. Түүхийгээр нь л авч өөрийн үйлдвэрүүдээ ажилтай байлгахаа л бодох биз. Бидний хувьд хятад руу түүхий эд л экспортлох ганц л сонголт байгаа. Харин бид түүхий эдээ алс хол тээвэрлэвэл ашиг олохгүй. Нүүрс, хүдрийн боловсруулалтыг зөвхөн алсын тээвэрт зориулж л хийх ёстой юм шиг санагддаг. Алсын зах зээл гэдэг маань Европын зах зээл л гэсэн үг бидний хувьд. 
Эрдэнэт, Дарханд нүүрс хүдэр хүргэхийн тулд Өмнөговь-Хархорин-Эрдэнэт чиглэлд Орхоны хөндийг өгсүүлэн өргөн царигтай төмөр зам барьж болохгүй гэж үү? Дорнодын тал руу далийлгаж даацгүй элсэн дээгүүр төмөр зам татсанаас ч хамаагүй бага зардал гарах бий вий. Далимд нь Хар Хориноо ч босгоод авна. Хар Хорин босвол Монгол босно гэсэн Ц.Элбэгдоржийн үг бий. Төрийн тэргүүн ч энэ үгээ хэрэгжүүлэхийг дэмжиж нь дамжиггүй байх.

Хархоринд төмөр зам очвол Монголын олон асуудал шийдлээ олох болно. Нийслэл нүүж, утаа сарнин, баруун аймгууд алслагдсан байхаа болино. Нэгэнт Хархоринд төмөр зам хүрчихвэл Идэрийн голыг өгсүүлээд Могойн гол, цаашлаад Увс, Ховд руу төмөр зам залгах боломж ч гарна Эрдэнэт-Дарханы аж үйлдвэрийн район түүхий эдийнхээ нийлүүлэлтийн уулзвар дээр, зорилтот зах зээлдээ хамгийн ойр байрлах боломжтой болох юм биш үү. 
Тэхдээ л ер нь бол хүссэн ч эс хүссэн ч Монголын уул уурхайн түүхий эдийн ихэнхийг Хятад л шингээх болно. Иймд айж эмээж, улс төрчиж шоудалгүй нарийн царигтай замаа Говиос урагш тавьчих л хэрэгтэй. За тэр найман замаар сэтлэх нь ч юу юм. Харин ч ганц хоёр ачаалал ихтэй чиглэлээр урагш нь залгаж амжвал Шанхай-Алмата-Европын тив хоорондын төмөр замын корридорт цаг алдалгүй түвэггүй холбогдох боломж үүсэх байх.  Энэ бол Европ чиглэлийн тээвэрт Оросын транзит тээврийн хараат байдлаас гарах бас л нэг сайхан боломж. Өргөн царигтай Казакстан дамжин өнгөрөх төмөр замыг нарийн байх асуудлыг жилийн өмнө шийдчихлээ. Тэд Хятадаас, нарийн царигаас айхгүй байна. Бид айсаар байх гэж үү. Айсан хүнд аргал хөдөлнө гэдэг шиг аль юмнаас агшиж амьдрах гэсийн бэ. 

Монголд ирж лекц уншиж байсан Харвардын профессор Майкл Портерын 5 форс гэж ойлголт эдийн засгийн шинжлэх ухаанд байдаг. Монополь нийлүүлэгч, монополь худалдан авагчаас байнга зайлсхийж, өрсөлдөөн үүсгэж байх шаардлагатайг Портер сануулдаг. Ашигтай ажиллахын тулд индустри дотроо хэт өрсөлдөх нь осолтойг ч анхааруулдаг. Бас орлуулах бүтээгдхүүний трендийг анхаарч байхыг сургадаг. Бизнесээ хэт ашигтай харагдуулж шинэ өрдөлдөгч нэмэхээс ч болгоомжлохыг бас ухааруулдаг.
Майкл Портерийн анхааруулга Монголд 180 хэм эсрэгээр хэрэгжсээр удлаа. Шатахуун 100 хувь нийлүүлдэг нэг хөрш, нүүрс 100 хувь худалдан авдаг нөгөө хөрш, дээр нь хоорондоо өрсөлдсөн зэсийн 2 аварга үйлдвэр, нүүрсний 10 уурхай Монголд байна.  Үр дүнд нь худалдан авахдаа өндөр үнэнд алуулаад, зарахдаа хямд үнэнд шатаж байна.
Говиос өмнө тийш нарийн, умард зүгт өргөн царигтай зам барих нь монополийг халах эхний алхам байх болно. Гэхдээ бид умар чиглэлийн замаа бараг ашиглахгүй байх. Харин Хятадын нүүрс худалдан авах үнийг тогтворжуулах, өндөр байлгахад л энэ зам хэрэг болно. Холимог царигт шилжих нь геополитик, цэрэг стратегийн хувьд ч бас боломжийн санаа. Орос Хятадын зөрчилдөх цэгийг Таван Толгой хавьд барьж байхад манай тусгаар тогтнолд ч хожоотой санагдаж байна.

Яамаар ч юмбдээ
Ийм нэг санал байна. Царигийн халуурлаа зогсооцгооё. Холимог царигтай улс болъё. Төмөр замын бодлогоо өөрчилье. Ирэх 10-15 жилд амжиж жаахан нүүрс зараадхая. Монгол хүн бүрийг саятан болгох боломж манай хөрсөн доор бий. Учир нь бидний баялаг Норвегийнхоос хамаагүй их, харин бид норвегчуудаас хамаагүй цөөхүүлээ.
Мөнгөжиж аваад олсноороо дэлхийн жишгийн сайхан бизнес хийцгээе л дээ. Мөнхөд шороо ухаад байж таарахгүй биз дээ ингэхэд. Хүнд үйлдвэр гэдэг чинь нөгөө талдаа шороо л ухаж самарнаа л гэсэн үг шүү дээ. Арабууд байрлалаа ашиглан агаарын тээврээр дэлхийд танигдаж байна. Синга худалдаагаар, Тайвань тоосжилтгүй чийглэг агаарынхаа давуу талыг ашиглан майкрочипний үйлдвэрлэлийг хянаж байна. Дэлхийтэй ингэж холбогдож чадсан улсуудыг дайрч мөхөөх тэнэг улс лав байхгүй биз. Дэлхийтэй хөршөө даван холбогдох боломж бол агаарын тээвэр л юм. Үүнийг Ерөнхийлөгч 10 жилийн тэртээ ч хэлж л байсан. Сэтгэхүйн тамын тогооноосоо нисэн гарцгаая. 

Хэн ч  хөршөө сонгодоггүй. Ямар ч сүпер улсад хөршөөсөө холдоод нүүчих боломж байдаггүй. Энэ тавилан бидэнд ч хамаатай. Бид арга эвийг нь олоод 10 саяулаа болтлоо тэсэж, хөгжиж, үржээд авах л хэрэгтэй байна. Дэлхий дээр 2 л нүүдэлчин үндэстэн бий. Нэг нь Монголчууд, Нөгөө нь жүүдүүд. 8 сая жүүд тэрбум арабыг чичрүүлдэгийг дэлхий гэрчилнэ. Бид жүүдүүдээс дутахгүй бэхжиж тэрбумаар тоологдох хөрштэйгөө зиндаархан харьцах цаг ирж л таараа. Харин тэр болтлоо хөгжих бүх л боломжийг ашиглах учиртай юм шиг санагддаг.
Мэдээж манай хөршүүдэд хөгжин цэцэглэсэн Монгол гэдэг хөрштэй байх нь таалагдахгүй. Тэд бидэнд хөгжих боломжийг ч тэгтлээ их олгохгүй байх. Орос ч тэр, Хятад ч тар хавчиж болох бүхнээр хавчиж хясах л болно. Учир нь цэцэглэн хөгжсөн Монгол бол тэдгээр улсуудад байх Монгол угсаатны үндэсний үзлийг өдөөн сэргээх аюул нь байх юм. 
Гэхдээ бидэнд хөгжиж байж, глобалчлагдаж байж, дайсантайгаа наймаацаж байж, нөхөртэйгөө найраагүй болж сурч байж л тэсэн гарахаас өөр сонголт байхгүй. Шүлэгч, найрагчдаар дүүрсэн Өвөр Монголд монгол үндэстэн мөхөж байгаа шиг  хувь заяаг бид хүлээн зөвшөөрч болохгүй юм шүү.
Танд энэ талаар юу бодогдож байх юмб?
2.jpg
21.06.2014

http://batengineer.blogspot.kr/2014/06/blog-post.html?m=1

Зовлого зовохоос зориг мөхөхгүй

Файл оруулах
Холбоотой бичлэг :
http://www.mglclub.com/8167178/103/trackback

egasan1980

2014.07.22 22:35:42
*.235.185.250

mongol uls urgun tsarigiin suljeetei bn geed huulindaa zaachihaad huulia zurjin bj ulaaran nariin tsarig tawih geed bgaagiin uchriin mgliin ard tumen medehgui mulguu gj bodoo yu tertei tergui hangalttai hujaa mgld bn. Nemegdeed hichneen zuun myangaar nariin tsarig tawih neriidleer orj irj  undesnii ayulgui bdald shuud zanalhiileh boln etseg uwgudiin mini buleen tsus haluun amiar bidend uwluulj ugsun gazar nutgiig bid bas hoich uedee buren butneer ni uwluulj uldeeh eostoi munguur gazar nutgaa hudalddag ard tumen bish tolgoitniig bohiilgej toigtniig sohruulj bosoogooroo nas nuhtsdug ard tumen bilee mongol uls uurd mandan badrag.hujaagiin nariin tsarig bidend hereggui malchin mglchuud maltaigaa bhad turaad uhchihgui

baadkas

2014.09.16 21:21:11
*.210.178.240

margaash nuguudur achigdah conteinert achaa achana 01059447228

List of Articles
Дугаар Гарчиг Нэр Date Уншсан
Зарлал 2017 оны МОНГОЛЧУУДЫН НЭГДСЭН НААДАМ file [3] admin 2017-07-13 2398
Зарлал СОЛОНГОС ДАХЬ МОНГОЛЧУУДЫН НЭГДСЭН НААДАМ 2017.07.02 [4] admin 2017-06-20 4061
Зарлал ХУУЛЬ БУС АЖИЛЛАГААГ ТАСЛАН ЗОГСООЁ!!! [2] admin 2017-06-17 3021
Зарлал ХУУЛЬ БУС ЗАРНААС БОЛГООМЖИЛНО УУ! admin 2017-01-08 5860
Зарлал "ЭХ ОРОН ТАНААС ЭХЭЛНЭ" ХӨДӨЛМӨРИЙН ӨДӨРЛӨГ 2016.3.13 file admin 2016-03-03 7651
Зарлал БҮГДЭЭРЭЭ ТУСЛААРАЙ file [2] Levi`s 2016-02-26 9280
240 Корона вирус "МЕРС"-ийн талаарх хамгийн сүүлийн үеийн мэдээ! БНСУ-ын Соүль хот. [2] Levi`s 2015-06-17 6470
239 Өмнөд Солонгост мерс вирусийн тархалт нэмэгдсээр байна file Levi`s 2015-06-06 6162
238 Зохион бичлэгийн уралдаан 15-н хүртэл. file [1] Levi`s 2015-04-15 7318
237 -Гаднынхан хөгжүүлж өгсөн улс дэлхийд байхгүй- file Levi`s 2015-04-10 6026
236 Амар байна уу. Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоо Levi`s 2015-02-24 6969
235 Хямралын загалмайлсан эцэг [2] Levi`s 2015-01-18 7953
234 2014 Itaewon Global Village Festival file Levi`s 2014-10-08 7333
233 "ИНЧОН 2014" АЗИЙН НААДАМД ОРОЛЦОЖ БАЙГАА МОНГОЛ ТАМИРЧИДАА ДЭМЖИЦГЭЭЕ! file [1] Levi`s 2014-09-19 9400
232 Гэр Бүл ,Хөгжил сургалт file [3] Levi`s 2014-07-28 8256
231 Сөүл глобал төв Солонгос хэлний Бямба Ням гаригийн сургалтын хөтөлбөр Korea News 2014-07-04 8089
» Эрлийз цариг (НЭГЭН НИЙТЛЭЛ ) file [2] Levi`s 2014-06-23 8439
229 Мартахын аргагүй гадаад өвчтөнгүүд Levi`s 2014-05-16 8027
228 СЭТГЭЛИЙН ХӨНДҮҮР Levi`s 2014-04-15 8181
227 сөүл глобал төвийн солонгос хэлний сургалтын бүртгэл эхлэж байна Korea News 2014-04-10 7389
226 БНСУ дахь Монгол Иргэдийн Холбооны нээлтийн ажиллагаанд ирэгдийг урьж байна. file Levi`s 2014-03-18 10820
225 Сөүл хотод оршин суугаа Монгол иргэдтэй хийх Сөүл таун уулзалт [1] Korea News 2014-03-18 7706
224 Хоёр Солонгосын нэгтгэхэд бэлтгэх хороо байгуулна гэнэ Levi`s 2014-02-25 7355
223 Монголд “харласан” солонгосууд Levi`s 2014-02-24 11595
222 Монгол–Солонгосын бизнес форум байгуулагдав Levi`s 2014-02-17 6711
221 ГX-Сайд Л.Болд Солонгос дах Монгол иргэд, байгууллагуудын төлөөлөгчидтэй уулзлаа (хэрэгцээт мэдээллүүд хавсаргав) file Levi`s 2014-02-13 7365
220 С.Эрдэнэ сайд солонгос дахь монголчуудтай уулзав file Levi`s 2014-02-06 6508
219 Бямба Ням гаригийн Солонгос хэлний сургалтын бүртгэл Сөүл глобал төв Levi`s 2014-01-27 6639
218 Сөүл хотын захиргаанаас Гадаад Иргэдэд зориулсан Цагаан сарын үйл ажилалгаа зохион байгуулаж байна Korea News 2014-01-14 6590
217 Глобал төв солонгос хэлний сургалт 2014он 1сарын 15,16нд бүртгэл явагдан Korea News 2014-01-06 6415
216 제 4회 외국인근로자 건강검진을 무료 [1] Korea News 2013-10-17 8643
215 1 дэх удаагийн Олон соёлыг ойлгож мэдрэх уралдаан [1] Korea News 2013-10-17 6821
214 Сөүл глобал төвийн /Монгол Таун/ 2013оны 3-р улирлын сургалт [1] Korea News 2013-08-16 9074
213 Бямба Ням гаригийн Солонгос хэлний сургалтын бүртгэл" Сөүл глобал төв" [2] Korea News 2013-07-11 11073
212 Сөүл глобал төвийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ Korea News 2013-07-10 9213
211 2009 онд 4 тэрбум байсан сонгуулийн зардал энэ жил 15.8 тэрбум болсонд олон гишүүн эсэргүүцлээ илэрхийллээ Levi`s 2013-05-22 10436
210 Солонгос дахь Гадаад иргэдийн дууны тэмцээн 2013-6-рсарын 2-ний / Ням / file [1] Korea News 2013-04-24 10610
209 Бараа худалдан авч байгаа гишүүдийн анхааралд [2] admin 2013-04-16 10884
208 Монгол Тауны Солонгос хэлний сургалт 2013.04.24/Мяг/ 10:00~12:00 цагын хооронд бүртгэл явагдана Korea News 2013-04-04 9184
207 “Монгол-Солонгос нөхөрсөг тоглолт” [2] ADVertisement 2013-03-21 11529
206 “Эрчүүдээ хайрлая” Levi`s 2013-03-18 9882
205 Монголчуудын оюуны хоосрол ба хий хоосон баярхал(дуустал нь уншаарай.) [8] Levi`s 2013-02-25 13147
204 2013он /Бямба Ням гаригийн Солонгос хэлний сургалт /Сөүл глобал төв [1] Korea News 2013-02-21 10460
203 2013ОНЫ СОЛОНГОС ХЭЛНИЙ СУРГАЛТ -БҮРТГЭЛ ЭХЛЭЛЭЭ [3] Korea News 2013-01-07 12917
202 World Peace Festival -2012 он file [1] mnsocial.org 2012-09-08 13019
201 СОЛОНГОС ДАХь МОНГОЛ НИЙГЭМЛЭГ file [27] [3] Korea News 2012-05-14 28822
200 АЖЛЫН БАЙР, ОРОН СУУЦ-2012 ҮЗЭСГЭЛЭН ЯАРМАГ [5] ADVertisement 2012-05-08 28723
199 ХАЛУУН ДОТНО УУЛЗАЛТ- ын тайлан file [4] admin 2012-05-06 19230
198 Happy Valentain Day file ADVertisement 2012-02-14 20287
197 НЭГ ЦЭГИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ТӨВ БАЙГУУЛАГДЛАА [5] [2] admin 2011-11-28 38212
196 Танд өөрийгөө нээх боломжийг олгож байна. [10] "MK" 2011-10-15 29687
배너신청
배너신청
배너신청

자생병원