Дэлхий дахиныг цунами лугаа адил нөмрөөд байгаа санхүүгийн хямрал 2009 онд үргэлжилсээр байх гэнэ. Үүний улмаас дэлхий даяараа бүсээ чангалах ганцхан гарц байгаа талаар эдийн засагчид төдийгүй нөлөө бүхий улс гүрнүүдийн удирдагчид хэлж байна.

Энэ нь монголчуудад ч гэсэн хамаатай болох нь сүүлийн хоёр гуравхан сард гарсан эдийн засгийн өөрчлөлтөөс харж болно. Мөн энэхүү хямрал дэлхийн бүхий л улсыг дайрна. Тойроод гарна гэсэн ойлголт байхгүй гэдэг үнэн аж. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийн томоохон хэвлэлийн агентлаг, бизнесийн агентлагуудын мэдээлж буйгаар АНУ болон европт худалдан авах чадвар эрс буурсан нь Хятадын экспортод нөлөөгөө үзүүлж эхэлсэн байна.
Хамгийн тогтвортой арилжаа эрхэлж байсан Токиогийн хөрөнгийн бирж дээр Nikkie хувьцааны унэ огцом унаснаас болж дэлхийн хамгийн том үйлдвэрлэгч болох “Тоёота моторс” компанид хүндээр тусчээ.
Ингэснээр тус компани сүүлийн 70 жилд амсч байгаагүй санхүүгийн хүндрэлтэй нүүр тулж байгаа юм. Үүнийг дагаад Хонконг, БНСУ-ын хөрөнгийн биржүүдийн гол, гол хувьцааны ханш унасан байна. Тэгвэл нэг баррель нефть 39 ам.доллар болж олборлогчид үйлдвэрлэлээ дахин бууруулж эхлэв. Эндээс харахад ОПЕК санхүүгийн хямралын өмнө ямар ч чадвартүй болж гараа өргөн бууж өглөө гэж эдийн засагчид дүгнэж байна. Хар алт хүн төрөлхтний анхаарлыг татахаа байсан энэ үеийг ашиглан ОХУ-ын байгалийн хий олборлогчид нэгдэн нэг эвсэл байгуулан ажиллах болсон юм.
Гэхдээ тэд ОПЕК шиг үлбэгэр ажиллахгүй. Хямралтай нүүр тулан тэмцэх болно гэдгээ илэрхийлсэн аж. Цаг зөвүүн ийм үед дэлхийн улс орнууд 2009 оны төсвөө баталж байна. Хэдийгээр шинэ он солиглох гээд баяр хөөр тохиож байгаа ч төсөв батлагсдын хувьд царай нь баргар байна. Украины төсөв өнгөрсөн долоо хоногт батлагдахад ерөнхийлөгч Юшенко их сэтгэл дундуур үг хэлжээ. Тэрбээр, ийм байдлаар бид нэг ч cap амьдрахгүй нь гэжээ. Өөр олон үг хэлэхийг хүсээгүй бололтой. Тэрбээр энэ үгээрээ ард түмэндээ хатуухан жил болно. Бүсээ чангалаарай гэдгийг ойлгууллаа гэж шинжээчид хэлж байна.
Тус улс 30.8 тэрбум ам.долларын орлоготой, 34.5 тэрбум ам.долларын зарлагатай төсөв баталсан гэх. Тэгвэл манай улсын хувьд хамтарсан Засгийн газар байгуулагдсан ч гэлээ мөн л алдагдалтай төсөв баталсан. Дэлхийн эдийн засгийн хямрал өнгөрсөн хоёрдугаар сараас эхлэн мэдрэгдэж эхлэхэд манай улсад нөлөөлөхгүй, хамаагүй мэт ярьж байсан.
Гэтэл харин ч хамаатай байв. Хамгийн их хамаатай болох нь иргэдийн орой бүр идэж байгаа гурилтай шөлөнд хүртэл мэдрэгдэж эхэлсэн юм. Ингэхээс ч аргагүй нөхцөл байдал үүссэн гэдгийг эдийн засагчид хэлж байгаа. Учир нь төсвийн алдагдал тооцоолсноос хамаагүй өндөр хэмжээнд хүрэх магадлалтай байгаа.
Өмнө нь төсвөө баталчихаад хагас жилийн хугацаанд төсвийн тодотгол хийж эхэлж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт байнгын хороод энэ ажилд шуурхайлан орсон юм. Тэд алдагдалтай батлагдсан 2009 оны төсвийн алдагдал дэлхийн эдийн засгийн хямралаас шалтгаалан нэмэгдсээр байгаа.
Тиймээс гишүүд төсвийн орлогын бүрдүүлэлтэд онцгой анхаарч барагдуулалтыг сайжруулах тухай ярилаа. Улстөрчдийн ярианаас харахад эдийн засгийн хямрал тодорхой болчихлоо.
Үүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй. Хямрал ирлээ гээд байсан тохиолдол хуруу дарам цөөн. Гэтэл төсөв баталагдаад cap ч болоогүй байхад УИХ-аас төсвийн тодотголыг хийж суугаад байх бус боломж бололцоогоо дайчлан ажиллах цаг ирсэн гэдгийг хэлж байв. Гэтэл улсын төсвийн дөрөвний нэг хувийг бүрдүүлдэг гаалийн орлого буурсан байна. Арга ч үгүй. Худалдааны болон гаалийн татварын гол урсгал болох Эрээн Замын-Үүдийн хооронд явдаг машины эргэлт эрс цөөрч чингэлэгтэй ачаа тээшийн тоо 5-10 дахин багассан байна.
Дахин нэг муу мэдээ сонсгоход Сангийн яамны мэдээлэлд импортын орлого 30 орчим хуваарь буурсан. Өнөөдрийн байдлаар нийслэлийн гааль дээр 1063 чингэлэг ачаа эзэндээ хүрч чадахгүй түжигджээ.
Ачаа тээш оруулж ирсэя бизнес эрхлэгчид бэлэн мөнгөгүйгээс татвараа төлөх боломжгүй болж ийнхүү хүлээлт үүссэн байна. Мөн 300 гаруй автомашин хүлээгдэж байгаа. Эзэд нь машинаа авах гэхээр бэлэн мөнгөгүй, зээл авч чадахгүй болсон гэнэ. Ганц гаалийн татвар бус аж ахуйн нэгжүүдийн санхүүгийн орлого буурснаас татвар төлөлт эрс багасчээ.
Улсын төсвийн багагүй хувийн дангаараа бүрдүүлдэг “Эрдэнэт” үйлдвэр гэхэд ногдол ашиг болох мөнгөн дүнгийнхээ эхний ээлжинд төлөх 84.5 тэрбум төгрөгийг өнөөдрийг хүртэл төсөвт төвлөрүүлж чадаагүй байгаа аж.
Энэ нь нөгөө хямралаас болж дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн ханш унасантай холбоотой юм. Хямралтай үед банкууд тогтвортой байдлаа хадгалж үлдэхийн тулд зээл өгөхөө больсноос аж ахуйн нэгжүүд бэлэн мөнгөний хомсдолд оржээ.
Үүнээс болж татварын орлого буурч, иргэдийн гар дээр бэлэн мөнгө байхгүйгээс болж худалдан авалт багассан гэдгийг мэргэжилтнүүд хэлж байна.

Б.Болорцэцэг

Будран хаялах цасан ширхэгээр чимэг нэмэн сүндэрлэх ганган гацуур, зүг бүрт цацрах гэрлэн чимэглэл. Энэ бол шинэ жилийн жинхэнэ илэрхийлэл. Хүн бүрийн сэтгэлд чимэглэл шигээ цацарч байдаг энэ баярыг бид хүсэн хүлээж угтдаг. Харах зүг бүрт сэтгэл сэргэм анивчих өнгө өнгийн гэрлүүд ирэх оныг угтан мишээнэ. Үйл явдал, өрнүүн амжилтаар дүүрэн 2008 он өнгөрч, шилжин ирэх шинэ он айсуй.

Баяр цэнгэлээр дүүрэн энэ л баярыг нийслэлчүүд бид төв талбайдаа угтдаг. Энэ жилийн шинэ оныг угтах баярын арга хэмжээ уламжлал ёсоороо төв талбайд болно. Харин өмнөх жилүүдээсээ онцлог нэг зүйл нь нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 370 жилийн ойн нээлтийг он солигдох мөчид хийхээр төлөвлөөд байгаа. Тэртээ жарны үед үүсэн байгуулагдсан түүхт нийслэлийнхээ ойг уугуул, суугуул иргэдтэйгээ ёслол төгөлдөр тэмдэглэх гэж байгаа нь энэ.
Mөн шинэ жилийг угтах үйл ажиллагааны өөр нэгэн өвөрмөц бас шинэлэг зүйл бол нийслэлийн дүүргүүд өөр өөрийн гэсэн шинэ жилийг тэмдэглэнэ. Өөрөөр
хэлбэл дүүргууд иргэддээ ойр байх үүднээс өөрийн онцлог газрыг сонгож, хотхон байгуулан иргэдтэйгээ шинэ оноо тэмдэглэхээр болжээ. Нийслэлийн Засаг
даргын захирамжаар дүүрэг бүрт тэмдэглэх энэхүү шинэ жилийн арга хэмжээ нь 15.00-19.00 цаг хүртэл үргэлжлэх юм. Өмнө нь нийслэлийн иргэд Сүхбаатарын
талбайд шинэ оноо тэмдэглэдэг байсан бол энэ жил дүүрэг дүүрэгтээ 2009 оноо угтахаар бэлтгэл ажилдаа ороод байна. Ингээд уншигч таны амьдран суудаг
дүүргийнхэн шинэ оноо хаана, хэрхэн угтах талаар сонирхуулж байна.

Сүхбаатар дүүрэг

Энэ дүүрэг төв талбайг хариуцан ажиллах юм байна. Шинэ жилийн арга хэмжээнд тус дүүргээс 2.8 сая төгрөг төсөвлөн ажиллаж байгаа аж. Мөн дүүргийн зүгээс нийслэлийн 370 жилийн ойд зориулж иргэддээ зориулж танилцуулах материал тараах юм байна. Бас 18 хороогоороо шинэ жилийн баярын урилга тарааж, иргэдээ урих гэнэ. Шинэ жилийн арга хэмжээний үйлчилгээнд найман аж ахуй нэгж ажиллана. Гэрэл зураг, халуун хоол, хөгжөөнт тоглоом зэрэг энгийн хэрнээ иргэдийн хэрэглээнд чиглэсэн үйл ажиллагааг түлхүү явуулах аж.
Ер нь Сүхбаатар дүүрэг ирэдийн тав тухтай, сэтгэл хангалуун байх боломжийг хангахын тулд нэлээд ажлыг төлөвлөөд байна. Шинэ жилийн арга хэмжээ шөнийн 24.00 цаг хүртэл үргэлжлэх тул нэлээд ачаалалтай байхаас гадна багагүй үүрэг хариуцлага оногдож байгаа юм. Мөн Сүхбаатарын талбайд уламжлалт мөсөн гулгуурын талбай байгуулах бөгөөд энэ ажлыг нийслэлийн Биеийн тамир спортын хороо хариуцан хийж байна. Энэ жилийн мөсөн гулгуурыг чимэглэлийн хувьд нэлээд өвөрмөц хийхээр төлөвлөөд байгаа бөгөөд энэ нь ч 370 жилийн ойн илэрхийлэл байх гэнэ. Ер нь төв талбай өөрийгөө сурталчлах байгууллага, аж ахуй нэгж, хувь хүнд нээлттэй.
Өөрөөр хэлбэл тодорхой хэмжээний талбайг өөрсдийн хүслээр засч, чимэглэж болно гэсэн үг. Үүнээс гадна шинэ жилийг дуу хуургүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Тиймээс ч шинэ жилийн баяртаа үе үеийн дуучид түрлэг нэмэх юм байна.

Хан-Уул дүүрэг

“Шинэ Улаанбаатарын -Шинэ Хан-Уул” гэсэн уриан дор шинэ жилээ тэмдэглэх гэж байгаа тус дүүрэг нэлээд өвөрмөц талбай засаад байгаа аж. Өөрөөр хэлбэл энэ дүүрэг “MCS элетроникс”-ийн өмнөх мөсөн гулгуурын талбайд хотхноо байгуулж байна. Энэхүү талбайд шинэ жилийн гол бэлгэдэл болох гацуур мод сүндэрлэх бөгөөд дуу хуур цангинах тайзыг ч мөн засах аж.
Энэхүү мөсөн хотхондоо 12 жилийн дүрс бүхий самбарыг орчин үеийн гэрэл чимэглэлтэй хослуулан чимэх юм байна. Нэгэнт мөсөн хотхонтой учраас мөсөн дээрх төрөл бүрийн уралдаан тэмцээнийг мартаагүй байна. Энэ үеэр мөсөн дээрх уран гулгалт, тэшүүртэй уралдаан зэрэг олон тэмцээн зохион байгуулахаар төлөвлөжээ. Мөн аж ахуйн нэгж байгууллагууд иргэддээ зориулан цогц үйлчилгээ үзүүлнэ.
Шинэ жилийн энэхүү арга хэмжээнүүдэд зориулан нийтдээ дөрвөн сая гаруй төгрөг зарцуулахаар болжээ. Дүүргийнхээ иргэдтэй хуучин оноо үдэж, шинэ оноо угтах арга хэмжээ өдрийн 15,00 цагаас 19.00 цаг хүртэл үргэлжлэх юм байна.

Баянгол дүүрэг

Тус дүүрэг хүмүүсийн сайн мэдэх Усан оргилуурын талбайдаа шинэ оноо угтах гэнэ. Өөрөөр хэлбэл Л.Энэбишийн өргөн чөлөөний “Байгаль эх” цогцолбор дээр
шинэ жилийн баяраа тэмдэглэх юм байна. Өөрийн дүүргийн харьяа байгууллага, хороогоо арван бүлэг болгон хувааж, шинэ жилийн үйл ажиллагаагаа зохион байгуулах аж.
Энэ дүүргийн нэг онцлог нь 370 жилийн ойг сурталчлах үүднээс түүхэн хэлбэрээр тэмдэглэх гэнэ. Баянгол дүүрэг иргэд, байгууллагатай хамтран шинэ жилээ багт наадмын хэлбэрээр явуулахаар болжээ. Ирсэн хүн бүрийг баярын уур амьсгалд бүрэн умбуулна гэдгээ тус дүүргийн төр захиргааны байгууллагууд амалж байна. Мөн хүний хэрэгцээг хангасан бүхий л үйлчилгээг төвлөрүүлэх аж. Тус дүүргийн шинэ жилийн баяр 15.00-21.00 цаг хүртэл үргэлжилнэ.

Сонгинохайрхан дүүрэг

Шинэ жил тэмдэглэх ажлын хэсгийн хурал дээр ямар ч ажил санаачлаагүй хэмээн шүүмжлүүлж байсан ч шинэ Засаг дарга томилогдонгуутаа шинэ жилийн ажилдаа ханцуй шамлан оржээ.
Тиймээс ч хамгийн анхны захирамж нь шинэ жил тэмдэглэx тухай байсан. Тус дүүрэг шинэ жилийн баяраа Цамбагарав үйлчилгээний төвийн урд талбайд хийхээр төлөвлөжээ. Тус талбайд төв тайз засч, дөрвөн метрийн өндөртэй гацуур мод чимэглэх юм байна.
Олон нийт, иргэдийнхээ оролцоонд түшиглэн шинэ жилийнхээ арга хэмжээг тэмдэглэх аж. Мөн өөрийн их дээд сургуулиудын авьяаслаг хүүхдүүдийн урлагийн тоглолтыг иргэддээ сонирхуулах гэнэ. Худалдаа үйлчилгээний бүхий л зүйлээр иргэдийн эрэлт хэрэгцээг хангах юм байна.

Чингэлтэй дүүрэг

Эрх чөлөөний талбайд төрөл бүрийн үлгэрийн баатрууд аялж, өвлийн өвгөн бэлэг тараавал та гайхах хэрэггүй. Энэ бол Чингэлтэй дүүргийн шинэ жилийн үйл ажиллагаа. Тус дүүрэг шинэ жилээ цэнгүүн хэлбэрээр хийхээр төлөвлөөд байгаа бөгөөд тайзандаа нэлээд анхаарч багагүй хөрөнгө зарцуулж байгаа гэнэ. Мэргэжлийн тайз засагчдыг хөлслөн, гэрлэн чимэглэлээр гангарсан, өндөр хэмжээний дуугаралттай техник хэрэгсэлтэй тайзыг хоёр дахь өдөр засах гэнэ. Энэхүү тайзан дээр урлагийн одод ая дуугаа өргөж, Чингэлтэйчүүдэд шинэ оны бэлэг барих аж.
Мөн Хүүхэлдэйн театрын уран бүтээлчид үлгэрийн баатрын дүрээр гарч ирэн, гэнэтийн бэлэг барихаар зэхэж байгаа гэнэ. Ер нь энэ дүүрэг иргэдээ хөгжилтэй байлгах талаас илүү анхааран ажиллаж байна. Энэ үеэр Чингэлтэй дүүрэг нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 370 жилийн ойн ажлын эхлэлээ тавихаар болжээ. Бусад дүүргүүдийн адил иргэддээ зориулсан цогц үйлчилгээг үзүүлэх бөгөөд архи, согтууруулах ундаа зарахгүй гэдгийг хатуу анхааруулж байгаа аж.

Баянзүрх дүүрэг

Г.К. Жуков жанжны хөшөөний талбай дээр шинэ жилээ тэмдэглэх юм байна. Энэ үеэр дүүргийнхээ шилдэг арван хоёр аж ахуйн нэгжийг шалгаруулан шагнаж урамшуулах бөгөөд ТҮК бусдыгаа тэргүүлж яваа аж. Тус дүүрэг хотын дендрологийн асуудалд ихээхэн анхаарал тавьсны улмаас бусад дүүрэгт байхгүй ногоон гудамж цэцэрлэгтэй болжээ. Энэ үеэр урлаг соёлын алдартнуудын тоглолт болно. 15.00-21.00 цагийн хооронд шинэ жилийн баяр үргэлжлэх бөгөөд энэ хооронд иргэдээ ая тухтай байх бүхий л боломжийг хангахаар ажиллаж байна.
Ялангуяа гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх тал дээр онцгой анхаарал тавих гэнэ. Тиймээс дүүргийн Цагдаагийн газар болон өөрийн дүүрэгт байрладаг цэргийн ангиудыг дайчлан, иргэдийнхээ аюулгүй байдлыг хангах аж.
Ийнхүү нийслэлийн есөн дүүрэг өөр өөрийн онцлогийг харуулсан шинэ жилийн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлэх нь. Иргэддээ ойртох, тэднийг нэг дор нэгэн зүгт чиглүүлэх зорилготой дүүргүүдийн шинэ жил цаашид ч уламжлал болон зохион байгуулагдах юм. Саяхан томилогдсон шинэхэн Засаг дарга нарын иргэддээ үнэлүүлэх, олон нийтийг хамарсан чухал ажил болохоор дор бүрнээ л ихээхэн анхаарал хандуулж байна. Хотын доторх хот болсон дүүргүүдийн 2009 оны ажлын эхлэл болсон шинэ жилийн ёслолыг хэрхэн хийхээс олон зүйл шалтгаалах нь мэдээж. Гараа сайн бол бариа сайн гэдэг дээ.

В.Батцэцэг

Хууль бусаар оршин сууж байгаа иргэдийг ажиллуулсан үйлдвэрийн эздэд 20 сая хүртэл воны торгууль ног­дуулах, гурван жил өөр улсын хүн ажиллуулах эрхийг нь хасах тухай санамж бичигт дурдсан байна.

Ийн Солонгосын төрөөс явуулж байгаа бодлого хэ­рэгжиж, хараар амьдрагчдыг буцаах баривчилгаа ширүүс­чээ.  

БНСУ-д хууль бусаар амьдарч байгаа иргэдийн тоогоор манай улс хоёрт ордог аж. 

Солонгост байгаа мон­­­голчуудын талаар БНСУ-ын Суван паран (suwoni  paran) хо­тод ажил­лаж амь­дарч байгаа Х.Байгальмаатай холбог­дож тодрууллаа. 

-Та Солонгост хэд дэх жилдээ ажиллаж байна вэ?

-Бид энд гэр бүлээрээ ирээд жил гаруй болж байна. Нутаг нэгтнүүдтэйгээ нийлж монгол хоол хийдэг зоогийн газар байгуулсан. Харин нө­хөр маань үйлдвэрт ажилла­даг юм. Бид хоёр одоогоор ажилгүй байна.

-Яагаад?

-Дэлхийн санхүүгийн хям­­ралаас болоод энэ хотод олонхи үйлдвэрүүд нь ажил­лахгүй байгаа. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн ч эрэлт байх­гүй учраас тэр. Иймээс ажилч­­даа цалингүй амрааж байгаа.

-Хэзээнээс ажлаа зог­соосон бэ. Ер нь таны амьдарч байгаа хотод мон­гол хүн олон байдаг уу?

-Энэ сараас үйлдвэрүүд ажиллахаа больсон. Монгол­чууд олон байгаа. Бид энд машины бүс, хавтан, хуван­цар, хөнжлийн үйлдвэрүүдэд ажилладаг. Өдөрт 12 цаг ажил­лаад сардаа 800-900 вон авдаг. Сүүлийн үед өргөн хэрэглээний барааны үнэ  өссөн нь амьдрахад хэцүү болоод байна. Хүний газарт хагас сар л ажилгүй байвал хэцүүддэг юм. Энд долларын ханш өсч байгаа. Нэг доллар 1400 орчим төгрөг болдог. Тиймээс гэрийнхэндээ ч мөн­гө явуулж чадахгүй болоод байна.

-Хууль бусаар ажиллаж байгаа гадаадын иргэдийг нутаг буцааж байгаа гэсэн үү?

-Сар орчмын өмнөөс ба­ривчилгаа эхэлсэн. Энгийн хувцастай цагдаа нар гудам­жинд таараад бичиг баримт шалгана. Бичиг баримтгүй бол шууд л гавлаад микроав­тобусанд ачаад явдаг юм. Тиймээс энд хараар ажиллаж байгаа монголчууд өдөрт гэрээсээ гарахаа больсон. Нутаг буцах гэхээр Монгол­доо их хэмжээний өр тавь­чихаад ирсэн байдаг. Бас гэрийнхнийх нь амьдрал хэ­цүү шүү дээ.

-Танай зоогийн газар хэр орлоготой вэ?

-Уг нь гайгүй байсан юм. Сүүлийн үед монголчууд бөө­нөө­рөө явахаа больжээ. Өдөр­төө дөнгөн данган 80 мянган төгрөгтэй тэнцэх вон­ы л орлого олдог.

Өчигдөр л гэхэд манай зоогийн газарт хоол идэж байсан гурван монгол хүнийг шалгаад, хоёрыг нь баривч­лаад явсан. Ер нь энд байгаа монголчуудын зарим нь ажил­гүй, зарим нь нуугдмал амьд­ралтай байна.

-Одоо тэгээд яая гэж бодож байна?

-Бид хоёр хэсэгтээ бүсээ чангалаад энд амьдарна даа. Монголд очиход өр л угтана шүү дээ. Бас тэнд ч амьдрал сайнгүй байгаа биз дээ. Хэсэг хугацааны дараа эдийн зас­гийн хямрал өнгөрөх байлгүй дээ гэв.

-Статистикийн үндэсний хорооноос энэ оны эхний 11 сарын байдлаар монголын эдийн засаг, нийгмийн байдлын талаар мэдээлэл хийлээ-

Улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого энэ оны эхний 1-1 сарын байдлаар тусламжийн дүн 1913.9, зарлага болон эргэж төлөгдөх зээл 2076.9 тэрбум төгрөг болжээ. Энэ тоон үзүүлэлтээс харвал төсвийн тэнцэл 162.9 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарчээ. Мөн улсын нэгдсэн төсвийн орлого 1901.6 тэрбум, урсгал зардал 1521.2 тэрбум төгрөг болж, 380.4 тэрбум төгрөгийн ашигтай тооцогдсон байна. Татварын нийт орлого өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 32, гадаад худалдааны татварын оролго 48.1, онцгой албан татварын 34.1 хувиар өсжээ.

Валютын ханш 14,2 хувиар өсчээ

Монгол банкны мэдээгээр мөнгөний нийлүүлэлт өнгөрсөн оны мөн үеийнхтэй харьцуулахад 5.8 тэрбум төгрөгөөр өссөн байна. Гүйлгээнд байгаа бэлэн мөнгө 11 дүгээр сарын эцэст 330.9 тэрбум төгрөг хүрсэн нь өмнөх оныхоос 2.3 хувиар өсчээ.
Иргэд, аж ахуйн нэгжийн төгрөгийн хадгаламж өнгөрсөн оныхоос 6.3 хувиар буурч 1011 тэрбум төгрөг болсон байна. Харин гадаад валютийн хадгаламж өнгөрсөн оныхоос 14.2 хувиар өсчээ. Статистикийн Үндэсний хорооноос үүнийг иргэд төгрөгөв валют болгон хадгалсантай холбоотой гэж үзэж байгаа юм.
Банкуудын зээлийн үлдэгдэл өмнөх оны мөн үеийнхээс 36.1 хувиар өсч, 2668.1 төгрөгт хүрсэн байна. Хугацаа хэтэрсэн зээлийн өрийн үлдэгдэл 10.4, чанаргүй зээлийн өрийн үлдэгдэл 21.5 тэрбум төгрөгөөр өсчээ. Чанаргүй зээл нь 32.9 хувь өссөн үзүүлэлт юм. Банкны системийн хэмжээгээр чанаргүй зээл 87.1 тэрбум төгрөг байгаа нь нийт зээлийн 3.3 хувийг эзэлж байгаа юм. Чанаргүй зээл 3.3 хувьтай байхад банкуудын хэвийн ажиллагаанд нөлөөлдөггүй мэргэжилтнүүд нотолдог.

Гадаад худалдаа 80,9 сая ам.долларын алдагдалтай

Манай орны гадаад худалдааны нийт бараа эргэлт 2008 оны эхний 11 сарын байдлаар 5664.6 сая ам.доллар , үүнээс экспорт 2325.8, импорт 3338.8 сая ам.доллар болжээ. Энэ үзүүлэлтээр Монголын гадаад худалдааны 1013 сая ам.долларын алдагдалтай гарч байгаа аж. Гадаад худалдааны алдагдлын хэмжээ өмнөх оны мөн үеийнхтэй харьцуулвал 807.9 сая ам доллараар нэмэгджээ.Үүнд импортын бэлэн бүтээгдэхүүн, шатах тослох материалын үнийн өсөлт, манай орны экспортын гол бүтээгдэхүүн зэс, цайрын баяжмалын үнэ дэлхийн зах зээлд хямдарсан нь нөлөөлжээ.

Дотоод, гадаадын зах зээлд 273,6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн борлуулсан байна

Аж үйлдвэрийн гол нэрийн бүтээгдэхүүнийг өнгөрсөн оны мөн үеийнхтэй харьцуулбал 65.2 хувийнх нь үйлдвэрлэл өсч, 34.8 хувийнх нь буурчээ. Аж үйлдвэрүүдийн хадөлмөрийн бүтээмж энэ оны эхний 11 сарын байдлаар 31.1 сая төгрөгт хүрч, өнгөрсөн оныхоос есөн хувиар өссөн байна. Салбарын дүнгээр энэ оны эхний 11 сарын байдлаар 2733.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулжээ.

Агаарын тээврийн зорчигчдын тоо буурсан

Төмөр замын тээврээр энэ оны энхний 11 сарын байдлаар 13.5 сая тонн ачаа, давхардсан тоогоор 4.1 сая зорчигч тээвэрлэжээ. Энэ нь өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулбал ачаа тээвэр 700.1 мянган тонноор өсч, зорчигч 55.4 мянгаар буурсан байна. Мөн агаараар 1715.3 тонн ачаа, давхардсан тоогоор 344.6 мянган зорчигч тээвэрлэжээ. Агаарын тээврээр олон улсад зорчигчдын тоо өмнөх оны мөн үеийнхээс 0.8 мянгаар буурчээ. Мөн дотоодын зорчигчдын тоо 17.3 мянгаар буурсан байна. Тус салбарын орлого энэ оны Эхний 11 сард 96.2 төгрөгт хүрсэн нь өнгөрсөн жилийн мөн үеийнхээс 9.6 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн байна.

Т.Энхбат

"Өнгөрсөн хугацаанд сайн, муу олон төсөл, хөтөлбөрийг хэн дуртай нь санаачлан боловсруулж ямар ч аргаар хамаагүй батлуулдаг байсан цаг саяхан. Гэвч хичнээн сайхан төсөл, хөтөлбөрийг цаасан дээр буулгасан ч хэрэгжсэн нь үгүй. Эцэс сүүлдээ баахан мөнгө завшсан гэсэн цол, гуншин зүүж хоцордог. Харин энэ удаагийн төслүүдийн гарах үр дүн тодорхой байх ёстой" хэмээн Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт хатуухан хэлж байв. Мөн "Энэхүү төслийг ирэх долоо хоногийн Засгийн газрын хуралдаанаар оруулж, цаашид хэрхэхийг шийднэ" хэмээж байлаа.

Хэдийгээр төсөвт агаарын бохирдлыг бууруулахад зориулав хэмээн хаягласан мөнгө байхгүй ч хэд хэдэн тогтоолын төсөл гаргасан байна. Хуралд оролцогчдын дунд "Тогтоолын төсөл гарснаар агаарын бохирдол буурдаг бол сайхан л байна. Даанч тийм биш юм" хэмээн хошигнон өгүүлж байсан нь хэн нэгэнд нэгийг бодогдуулж, хоёрыг ухааруулах мэт. Нээрээ л өнгөрсөн хугацаанд гартай болгон нь төсөл бичиж, түүнийг нь хэн дуртай нэг нь өөрийн ашгийн төлөө баталж суудаг байсан. Гэвч иргэд хорт утаагаар амьсгалсаар л өдийг хүрсэн, цаашид хэдэн жил энэ хувь заяатай нөхөрлөхийг мэдэхгүй нь гамшиг.

Өнгөрсөн жил л гэхэд өндгөн, утаагүй түлшинд хэмээн хаягласан хэдэн тэрбум төгрөгийг "уушиг"-нд зориулан баталсан. "Уушиг"-нд хаягласан гэж хэлэх эрх хүн бүхэнд бий. Учир нь өндгөн, утаагүй түлш гэх сүржин нэр, даржин утга агуулсан энэхүү бүтээгдэхүүнийг тойрсон хэл ам тасрахаа больсон. Тодруулбал, "Чанарын шаардлага хангахгүй зүйлийг өндөр үнээр борлуулж байна. Мөн илчгүй" гэхчлэн элдвийн гомдол гарсан. Дээрх хоёр төслийг мөн ийм зам руу оруулахгүйн тулд эхнээс нь хяналт, шалгалтыг чангатгаж ажиллах ёстой гэдгийг ч онцлон ярьж байлаа.

Дэлхийн банкны санаачлан боловсруулсан төсөл хэрэгжсэнээр агаарт цацагдах хорт утааны хэмжээ хэд дахин буурах, эдийн засгийн ч хэмнэлттэй аж. Цэвэр түлшний гол түүхий эд нь кокосжсон нүүрс. Хэдийгээр төсөл цаасан дээр буусан ч хэрэгжүүлэх явцад хүндрэлтэй зүйл гарч магадгүй гэдгийг санаачлагч нар нь өгүүлж байсан юм. Тухайлбал, зах зээлд нийлүүлэхэд хүлээж авах эсэх, иргэдийн сонирхол ямар байх гээд бэрхшээл олон байна. Мөн төслийн бусдаас ялгарах онцлог нь тухайн иргэнд урамшуулал олгох гэсэн хэсэг байв. Урамшууллыг олгохдоо түүхий нүүрс түлшиндээ хэрэглэж байгаа тухайн өрхийг цэвэр хатуу түлш хэрэглэх болсон тохиолдолд тодорхой хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх аж.

М.Ариунтуул

Дорнод аймгийн сайн малчин Баянтүмэн сумын харгьяат Цогдэлгэрийн Жаргал гуайнд очлоо. Эднийх аймгийн төвийн тохилог орон сууцанд ороод тун ч удаагүй,” төвхнөж ядаж л байна даа” гэсээр угтлаа.
-Мянгат малчин маань хотын хүн болоо шив дээ гэвэл,
-Өө яах вэ, хөгшний бие жаахан чилээрхүү. Энэ өвөлдөө орон сууцанд өвөлжье юү гээд.. Миний энд тогтож сууна гэж юу байхав ээ. Хэдэн малаа эргэж тойрч, зааж зааварлаж явахгүй бол болохгүй шүү дээ гэх. Амралтын өдөр байсан болохоор тэр үү, эднийх хөл ихтэй, ач, зээ нь өмнө хойгуур нь гүйлдээд ёстой л энэ насны жаргалаа эдэлж сууна уу гэлтэй. Хэд хоногийн өмнө юм. Баянтүмэн сумын Засаг дарга Сумъяа надтай уулзан “Манай Жаргал гуайг сурвалжлаач. Аймагт төдийгүй улсад санаа болохоор сайхан ажил сэдээд ажил хэрэг болгоод эхэлчихсэн гэдэг юм. Авто засварын газарт цахилгааны мотор ороогч, Адуунчулууны уурхайд тэсэлгээчин, малтагч зэрэг ажил хийж явсан тэрээр 1967 онд ердийн ослоос бэртэж тахир дутуугийн групптэй нэгэн болжээ. Хоёр суга таягтай болсон ч хүний гар харж сэтгэлээр унаж зүгээр суусангүй. Өөрийнхөө хэрд таарч тохирохоор нь мод чулуу эвлүүлж сүүлдээ бүр алт, мөнгөний дарх хийх болов. Мөнгөөр товч хийхийг анх Дорнодод санаачилсан гэнэ билээ. Энэ үед нийгмийн амьдрал ороо бусгаа зүгээр суугчидтай эвлэрэхгүй байсан цаг.
-Хэцүүхэн цаг байлаа шүү дээ. Олон хүүхэдтэй бидний хувьд хоолгүй хонох өдөр хоног олон байсан. Ингээд 1995 онд юм. Зах зээл гээчийг судлахаар Бээжингээр дамжин цааш Дачин ордог юм.
-Тэндээс тэгээд ямар олзтой ирэв гэвэл
-Ерөөсөө л ямар нэгэн аж ахуй эрхлэх санаа сэдэж ирсэн дээ гэж ярих. Ирмэгцээ тэрээр айлаас 60 ширхэг өндөг худалдан авч өндгөө дарж тахиа болгох арга технологид суралцжээ.
-Өндгийг тахиа болгох хэцүү юу? гэвэл тэрээр,
-Тун гайгүй ээ. Пийшингийнхээ халуун, хүйтэн хэмийг сайн тохируулах хэрэгтэй. Тун ердийн арга. Гялгар уутанд ус хийхэд цэлцэгнэдэг шүү дээ. Тэр усан дээрээ өндгөө тавиад тодорхой хугацаанд байлгана. Тэгээд л ондөг маань тахиа болох нь тэр гэв. Эднийх 300 гаруй тахиатай болтлоо энэ аж ахуйг эрхэлжээ. Энэ зуур Жаргал гуай бодож л дээ. Дан ганц тахианы аж ахуй эрхлээд амьжиргаагаа залгуулна гэж үгүй юм байна, ерөөсөө хэдэн малтай больё гээд санаа шулуудсан гэдэг. Тэр үед хонь нэг дүнсэн тамхины үнэтэй байлаа шүү дээ. Тэгээд 50 хонь худалдаж авлаа. Эхний үед хэдэн малаа айлд тавилаа. Төл гэж авсангүй. Дараа нь сумандаа хамгийн анхны мянгат малчин болсон Дашдондогийн дээр 100 хонь аваачиж тавьсан нь хоёр жилийн дотор 360 болтлоо өсөв. Түүнд нь урамшсан Жаргал өөрөө малчин болохоор шийдэв. Ингээд олон жил мал малласан дүү хүү дээрээ тавьж очлоо. Асуулаа. Ах нь мал маллаж чадах болов уу гэсэн нь “Мал танд өөрөө заагаад өгнө оо” гэсэн нь урмын үг байсан.
Малчин болсон жилүүдэд ой тойнд үлдсэн нь хашаа хороо, худаг усны асуудлыг ян тан шийдэх. За энэ бүхнийг гүйцэлдүүлчихсэн байхад айх аюулгүй шүү дээ гээд инээж суув. Мал дагасан 12 жилийн дотор малчин хүнд тохиолдох зуд турхан, өвчин эмгэг гээд бүхий л бэрхшээлийн ард өвдөг сөхрөлгүй гарч чаджээ. Зарим үед малаа хоёр, гурван зуугаар нь ч булж байсан тохиолдол бий гэнэ. Мал өсөхөө хүрэхээр өсдөг л юм билээ. Би анх зургаан ямаа авдаг юм. Угаас залхуу амьтан болохоор тэр үү ямаанд тэгтлээ дуртай биш. Гэтэл нэг мэдэхнээ 600 болтлоо өсч үржлээ гэж тэрээр ярилаа.
Жаргал гуай малынхаа тоо толгойг хэлэхийг түвдсэнгүй. Ямартаа ч тэрээр улсын сайн малчны болзлыг их эрт хангасан дуулдсан. Миний хэлэх гээд байгаа гол санаа бол мянгат малчин бүр дөрөв, таваа байг гэхэд дор хаяад гог өрхийг малжуулж ядуурлаас гаргая л даа. Сум, аймаг, цаашлаад улсын хэмжээнд хичнээн мянгат малчин байгаа билээ. Ингэх бүрэн боломж байгааг би амьдралаараа баталсан, тооцоо судалгааг нь ч хийж үзсэн гээд таван жилийн дараа хэдэн малчныг малжуулж, хэдэн айлын амьдралыг өөд нь татах болоомж байгааг гаргаж ирж үзүүллээ.
Жаргал гуай өнгөрөгч наймдугаар сараас дөрвөн өрх айлд тус тусад нь 100, 100 эм хонь тасалж өгч гэрээ байгуулжээ. Тэр 100 хонь бол тухайн айлын үндсэн хөрөнгө. Эргэж буцааж авна гэсэн ойлголт байхгүй. Харин төлийг нь 50 хувь авахаар гэрээндээ тусгажээ. Тэр 50 хувь бол дараа дараагийн жилийн малжуулах айлын мал гэж ойлгож болно. Эднийх таван жилийн дараа 40 өрх айлыг малжуулна гэсэн тоцоог хийжээ. Энэ санааг гэнэтхэн нэг өдөр бодож боловсруулсангүй.
Жаргал гуайнд хэдэн жилийн өмнө зэргэлдээ Матад сумаас гурван хүүхдээ дагуулсан өрх толгойлсон нэгэн эмэгтэй ирж хаяа дэрлэжээ. Саалийн хэдэн үнээтэйгээ ирсэн гэх. Гэтэл өнгөрөгч долоон жил гаруйн хугацаанд Мөнхтөрийн гэх энэ айл 40 гаруй үхэр, 200 шахам хонь, хоёр азарга адуутай болжээ. Одоо биеийг нь даалгаад бүр тусгаар байлгах гэхлээр “Өөр айлын гадаа үнсээ асгахгүй” гээд дэргэдээс холддоггүй тухай Жаргал гуайн эхнэр Мөнгөнцэцэг эгч бидний ярианд оролцов.
Эднийх 8 хүүхэдтэй. Тэдний тав нь мал аж ахуй дээрээ ажиллаж байна. Тооцоог нь барихаас эхлээд малын эмч, арын алба бүгдийг тэд залгуулна. Жаргал гуайн хувьд мянга мянгаар тоологдох малтай ч үнэтэй тэрэг машин унаж цээж дэлдэж давхисангүй. Харин энэ хугацаанд мал аж ахуйдаа хөрөнгө оруулж иржээ. Миний хамгийн үнэтэй худалдаж авсан хөрөнгө гэвэл энэ хоёр өрөө байр шив дээ. Өөр гайхуулах юм үнэндээ алга. Болж өгвөл ганц нэг айлыг ядуурлаас гаргахсан, боломж нь нэгэнт байгаа хойно доо хэмээн санаашрав.
Хорголоо тоолсон баян олон л байдаг байх даа хэмээн яриа өдвөл, тэднийг дэргэдээ ганц ч болов айлын амьдралыг өөд нь татаач гэдэг санааг хэлэх гээд байгаа юм гэв. Тэрээр улсаас малжуулах нэртэй төсөл хэрэгжүүлж байгаач тэр нь олныг юугаа хамрахав дээ. Тэгээд ч төслийн болзол нь төлийг нь үлдээгээд малыг нь хугацаа нь болохоор дараагийн айлд шилжүүлдэг гэсэн. Хэд хэдэн айл дамжсан тэр малын төл сүүлдээ чанар чансаа ямар болох нь тодорхой шүү дээ гэнэ. Тэрээр улсын бодлого буруу яваад байгааг шүүмжлэлтэй хандахын сацуу улсын ажлаас бага болов хөнгөлөх санаа илүүтэй ярьж суусан. Тухайлбал тендер зарлаж худаг гаргахыг нэг их сайшаахгүй юм билээ. Түүнээс хэд дахин бага зардлаар хэд хичнээн худаг гаргаж болно гэдэг санааг тэр дэвшүүлж байлаа. Одоогийн практик бол улсын төсвөөс тэр суманд төчнөөн худаг гаргана гээд төсөвлөгдчихдөг. Тендерт ялсан гэх нэг компани хүрч ирээд хаа ч хамаагүй газарт тэр тоогоор нь худаг өрөмдөөд хаячихдаг амьдралын үнэнийг өгүүлэв.
Миний хамгийн ойрын туслагч маань хөгшин шүү дээ. Манай хөгшин хамгийн багаар бодоход жилд 40 хурга угждаг. Жилээр нь үржихэд олон төлөөр мал хийсэн хүн дээ. Манайх ихэр олонтой болохоор гарсан төл бүрийг мал болгоно гэдэг амаргүй гэж суув. Жаргал гуай 1995 оны тавдугаар сард мал дээр гарчээ. Хэдэн тахиагаа аваад анхны мянгатынхаа хаяанд буув. Манайхан юмыг дэгсдүүлэх дуртай хойно тахиан дээр гахай нэмээд хамаг бэлчээр талхаллаа гэсэн матаас сумын Засаг даргын чихэнд хүрэв. Хаанаас ямар айл ирээд хэл ам татлаад байгааг мэдэх санаатай Сумъяа дарга Жаргал гуайтай анх нэлээн ширүүхэн нүүр тулсан гэдэг. Жаргал гуай ч өөдөөс нь “Үндсэн хууль” -ийн заалт иш татаад гэдийчихэж. Одоо бол тэд “найзууд”. Засаг дарга саяхан “найз”-ыгаа урьж сумын төвийн ажилгүй залууст ном тавиулжээ.
Монгол орон мал аж ахуйн орон. Энэ салбарын хөгжлөөр манай улс урагшлах учиртай, бага гэж чамлалгүй юмыг багаас нь эхлэ гэж зааж сургана. Тэрээр анхны саравчаа барьчихаад энийг дүүртэл малтай болбол тун сайхан аа гэж бодож сууж. Гэтэл 12 жилийн дотор нэг бүү хэл нэг хэсэг саравч дүүрэн малтай болсон нь өөрийн нь хэлснээр ёстой л ажил нь гарт нь орсон хэрэг. Хаяа сайтай айл гэж байдаг. Жаргал гуайнх яг л тэгж санагдсан. Эднийхээс гарч явахад Жаргал гуайн шиг зөв санаатай нь хэд хичнээн бол оо гэж эрхгүй бодогдлоо. Нийгмээ дагаад хүний мөс чанар улам л мөлийгөөд байх шиг. Энэ мэт хүмүүсээ сэтгэлээрээ дэмжихсэн дээ.

Б.Туяа

Монгол ньюс группээс эрхлэн гаргадаг өдөр дутмын “Өнөөдөр”, спортын мэдээний “Таван цагираг”, амралт чөлөөт цагийн “Ням гариг”, Англи хэл дээрх хэвлэл болон “UB Post” сонингууд электрон хувилбартай боллоо. Электрон хувилбар гэдэг нь сонин цаасан хэлбэрээрээ яаж харагддаг яаг тэр хэвээрээ буюу мэдээ мэдээлэл , зураг, зар сурталчилгаатайгаа таны компьютерт очих юм.

Гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа Монголчууд маань электрон сонингоор дамжуулан Монголынхоо өдөр дутмын мэдээллийг цаг алдалгүй хүлээн авах бүрэн боломжтой болж байна. Эдгээр сонингуудыг онлайнаар виза карт ашиглан захиалан авч болох бөгөөд таны захиалсан бүх сонин танид архивлагдан үлдэх юм байна.

Монголын анхны электрон сонингуудтай танилцаж захиалахыг хүсвэл: www.mongolnews.mn/subscription/ хаягаар орно уу. 

Эрүүгийн цагдаагийн газарт 2005 онд насанд хүрээгүй хүүхдийн биеийг үнэлүүлсэн гэх 380 гэмт хэрэг бүртгэгдэж байсан бол өнгөрсөн онд 426 болж өсчээ. Энэ нь Монгол улсад хүний наймаа, тэрдундаа хүүхэд эмэгтэйчүүд бэлгийн мөлжлөгт өртөж буйгийн тод жишээ хэмээн Хүн худалдаалах, хүүхэд эмэгтэйчүүдийг бэлгийн мөлжлөгийн зорилгоор ашиглахаас хамгаалах үндэсний хөтөлбөрийн зөвлөлийн анхдугаар хуралдаанд оролцогчид өчигдөр үзлээ. Хуралдаанд хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг хамгаалах үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэгч төрийн болоод төрийн бус арав гаруй байгууллагын төлөөлөл оролцсон. Төлөөлөгчдийн ярьж буйгаар, сүүлийн жилүүдэд манай улсад хүний наймаанд өртсөн хүүхэд, эмэгтэйчүүдийн тоо эрс өсч байгаа аж. Мөн эд эрхтэнийг нь худалдсан байж болзошгүй цөөнгүй тохиолдол бүртгэгдсэн байна. Хүйсийн тэгш эрхийн төвийн тэргүүн Ц.Ганбаясахын ярьж буйгаар өнгөрсөн гуравдугаар сард ЭМШУИС-ийн нэгдүгээр дамжааны оюутан сураггүй алга болсон гэж ар гэрийнхэн нь цагдаагийн байгууллагад хандсанаар хамтран хайсан байна. Аймшигтай нь, охины цогцос сарын дараа Зүүнхараагаас холгүй байх уулнаас олдсон ба эд эрхтнийг нь авсан байж болзошгүй байжээ.

Мөн орон гэргүй хүүхдүүд сураггүй алга болох нь ихэссэн бөгөөд хүний наймааны золиос болсон байж болзошгүйг мэдээлсэн юм. Учир нь, тус төвийн хяналтад байдаг орон гэргүй хүүхдүүд сураггүй алга болох нь цөөнгүй байдаг. Энэ талаар хамт амьдарч байсан хүүхдүүдээс нь тодруулахад хүмүүс дагуулаад явсан тухай мэдээлдэг байна. Мөн тэд “томчууд өвчтэй, жижиг биетэй хүүхдүүдийг 15, эрүүл том биетэй хүүхдийг 150 мянган төгрөгөөр худалдаж авдаг” хэмээн мэдээлжээ.

Эх сурвалж: Зууны шуудан